PAUL SCHWARZ
Modernistyczna macewa Paula Schwarza (1928–1932) oraz historia rodzinna odtworzona na podstawie badań archiwalnych. Nowy Cmentarz Żydowski przy ul. Lotniczej we Wrocławiu.
To niewielki, marmurowy nagrobek Paula Schwarza na dziecięcym polu grzebalnym cmentarza żydowskiego przy Lotniczej. Ale forma jest szczególna – modernistyczna prostota brył. Na przedniej stronie na górze krótka inskrypcja „Nasz Aniołek”, niżej imię, nazwisko i daty. Po drugiej stronie tylko imię i nazwisko oraz numer grobu – 453. Na szczycie pomnika umieszczono gwiazdę Dawida. Już po samym nagrobku można było się domyślić, że Paul pochodził z rodziny o artystycznych konotacjach. Ale po kolei.
Ojciec Paula, Arthur Schwarz, urodził się w Kempen (Kępnie) o godzinie 2:30 w nocy, 14 maja 1884 r. w domu kupca Abrahama Schwrza i Rebecki z domu Gallewskiej. Arthur miał brata bliźniaka, który miał na imię Paul. Ale to właściwie wszystko, co wiemy o tym Paulu.
Znacznie więcej wiemy o Arthurze. Na przykład to, że skończył Gimnazjum św. Elżbiety w Breslau, a potem został architektem i mieszkał przy Moritzstr. (Lubuska) 33. Zachowały się też bardzo szczegółowe dokumenty z czasów I wojny światowej. Poza kolejnymi etapami szlaku bojowego z odnotowanymi pobytami w lazaretach jest także rysopis Arthura. Miał mieć czarne włosy, czarny wąs, zwyczajny nos, owalny podbródek, krępą budowę ciała i 166 cm wzrostu.
Zmobilizowany przynajmniej od 1 lipca 1915 r. walczył w 11 Królewskiej Kompanii Bawarskiej, w 15 pułku piechoty. 30 września 1918 r. został uznany za zaginionego podczas bitwy w okolicach Montigny. Kolejny meldunek (zapisany na czerwono) podaje informację, że Arthur dostał się do francuskiej niewoli. Zwolniony został dopiero 15 lutego 1920 r.
10 czerwca 1924 r. poślubił w Berlinie trzynaście lata młodszą, urodzoną w stolicy Niemiec Charlottę Rosenbaum, córkę kupca Marka Rosenbauma i Adelheidy z domu Hurtig. Charlotte, podpisująca się „Lotte”, w akcie zawarcia małżeństwa wpisany ma zawód „recytatorka”. Była związana z berlińskimi teatrami.
Arthur z Charlottą zamieszkali jednak w Breslau. Najpierw przy Augustastr. (ulica ta przebiegała przez dzisiejsze ulice Szczęśliwą, Pabianicką i Wesołą) 69.
Około roku 1927 Arthur zaprojektował logo znanej Mohren-Apotheke (Apteki pod Murzynem*, która znajdowała się na dzisiejszym placu Solnym, budynku, w którym mieści się obecnie redakcja wrocławskiej Gazety Wyborczej), należącej wówczas do Doris Leschnitzer.
Pod koniec 1928 r., a dokładnie 29 grudnia, rodzi się Schwarzom syn Paul, który jednak umrze z nieznanych nam przyczyn 3,5 roku później, 13 kwietnia 1932 r. o godzinie 16:45. Pogrzeb odbył się 15 kwietnia na cmentarzu żydowskim przy dzisiejszej ul. Lotniczej. O samym Paulu, którego macewa doprowadziła nas do jego rodziców i pozwoliła przypomnieć projekty jego ojca, nie wiemy nic więcej.
W 1935 r. Arthur Schwarz wysyła na konkurs projekt odnowienia polichromii kopuły i Aron ha-Kodesz (drewnianej ozdobionej szafy służącej do przechowywania zwojów Tory) w Nowej Synagodze w Breslau. Zajął ex aequo pierwsze miejsce wraz Heinrichem Tischlerem. Wysoka jakość nadesłanych prac skłoniła Gminę Żydowską do zaprezentowania projektów na wystawie w Muzeum Żydowskim. Projekt Tischlera podkreślał układ przestrzenny synagogi, natomiast Schwarz skupił się na kolorze i ornamencie. Ostatecznie zrealizowano pomysł Tischlera. Inne oryginalne projekty graficzne Arthura można obecnie zobaczyć w Muzeum Izraela w Jerozolimie (do 25 stycznia 2026 roku), gdzie są prezentowane w ramach wystawy o grach dla dzieci żydowskich tworzonych w latach 20-tych i 30-tych XX wieku przez inną breslauerkę, Rosę Freudenthal. Rosa zamawiała u Arthura m.in. projekty kartek na żydowski Nowy Rok, czy kart do gry.
Fot. 1-4. Projekty graficzne Arthura Schwarza: karty do gry dla dzieci, flaga Simchat Tora (recto-verso), kartka noworoczna. © The Israel Museum, Jerusalem, fot. Zohar Shemesh. Podarowane Muzeum przez Avivę Schmelzinger, Jerozolima.
Niedługo po wystawie, 20 października 1935 r., Lotte urodziła córeczkę, Erikę Simchę.
Fot. 5-6. Etablissement Schiesswerder (1905 i 1935). Polska-org.pl
Fot. 7. Etablissement Schiesswerder – wielka sala, 1938. Polska-org.pl
Po śmierci ojca Lotty, Makusa Rosenbauma, we wrześniu 1940 r., jej matka przeprowadza się do Breslau do Schwarzów na Höfschenestr. (Zielińskiego) 99. Do tego mieszkania wczesnym rankiem 21 listopada 1941 r. wejdzie policja i pozwalając zabrać tylko najpotrzebniejsze rzeczy, wyprowadzi Arthura, Lottę i małą Erikę. W mieszkaniu zostanie mama Lotty, Adelheid. Rodzina Schwarzów podobnie jak około 1000 innych osób ze społeczności żydowskiej została przewieziona ciężarówką do punktu zbiorczego zorganizowanego – o ironio – w tzw. ogrodzie rozrywki w Etablissement Schiesswerder, który znajdował się w okolicy Schießwerderplatz (pl. Strzeleckiego).
Po 4 dniach, 25 listopada, na pobliskim Oderthorbahnhof (Dworcu Nadodrze) czekały wagony towarowe, którymi pierwszy transport breslauerskich Żydów dojechał do Kowna. 29 listopada na terenie fortu IX miejscowej twierdzy Żydzi z Breslau zostali rozstrzelani. Pośród nich najprawdopodobniej była również rodzina Schwarzów. Kilka miesięcy później, 14 lutego 1942 w obozie Tormersdorf zginie również Adelheid Rosenbaum, mama Lotty, babcia Eriki i Paula.
Autor: Alan Weiss, inicjatywa Spod Ziemi Patrzy Breslau
* Dokładnie rozważyliśmy, czy przytoczyć pejoratywne określenie, które historycznie funkcjonowało w polskiej nazwie apteki, i ostatecznie zdecydowaliśmy, że nie będziemy go powielać w naszych materiałach bez odpowiedniego komentarza. Słowo to jest powszechnie postrzegane jako obraźliwe przez czarnoskórych Polaków i Polki, a my uznajemy jego problematyczne konotacje. Aby lepiej zrozumieć jego znaczenie, zachęcamy do zapoznania się z opinią Rady Języka Polskiego, która omawia jego kontekst historyczny i współczesny wydźwięk.
Źródła:
- Archiwum Państwowe we Wrocławiu (AP Wrocław)
- Alfred Konieczny, Pierwsza akcja deportacji wrocławskich Żydów z 25 listopada 1941 r., Acta Universitatis Wratislaviensis No 3180, PRAWO CCCX, Wrocław 2009, s. 197-252.
- Karolina Jara, Die Neue Synagoge in Breslau und die 1938 an ihrer Stelle entstandene Lücke, Breslau/Wrocław 1933-1949. Studien zur Topographie der Shoah, red. T. Buchen, M. Luft, Neofelis 2023, s. 176.
- Breslauer Jüdisches Gemeindeblatt
- Jewish Record Indexing
- Holocaust Survivors and Victims Database
- Ancestry.com
- polska-org.pl
Dok. 1. Pogrzeb Paula Schwarza – pozycja nr 19 na liście nazwisk, 1932, Family Search.
Dok. 2. Zgon Paula Schwarza opublikowany w Breslauer Jüdisches Gemeindeblatt (trzecie nazwisko od góry), 1932, nr 5, s. 9.
Dok. 3. Arthur Schwarz dokumenty wojskowe z pierwszej wojny światowej, Ancestry.
Dok. 4. Projekty graficzne Arthura Schwarza, Google Books.
Dok. 5 i 6. Charlotte Rosenbaum (matka Paula) – akt urodzenia; Rosenbaum – akt małżeństwa, widoczne późniejsze adnotacje urzędowe za czasów reżimu nazistowskiego, Ancestry.
