Rok 2025 był dla Fundacji Urban Memory czasem intensywnej współpracy ze środowiskiem akademickim, instytucjami publicznymi, a także innymi organizacjami pozarządowymi w kraju i za granicą, m.in. w ramach Engaged Memory Consortium, międzynarodowej sieci organizacji zajmujących się ochroną, dokumentacją i interpretacją dziedzictwa żydowskiego w Europie. W toku naszych działań dzięki dofinansowaniu z Unii Europejskiej rozwijaliśmy narzędzia, które łączą i wspierają badania, praktykę społeczną, edukację i nowe technologie w pracy z dziedzictwem i pamięcią.
DZIAŁANIA LOKALNE I KRAJOWE
Współpraca akademicka i „wrażliwa spuścizna”
Fundacja zacieśniła więzi z uniwersytetami, w szczególności z Uniwersytetem Wrocławskim, Uniwersytetem Przyrodniczym we Wrocławiu, Uniwersytetem Medycznym im. Piastów Śląskich oraz Uniwersytetem Jagiellońskim w Krakowie. Organizowaliśmy panele naukowe, uczestniczyliśmy w konferencjach międzynarodowych, prowadziliśmy warsztaty eksperckie „zielonych upamiętnień”, spacery miejskie i zajęcia edukacyjne dla studentów. Pracowaliśmy nad publikacjami naukowymi. Szczególnie ważnym wątkiem była refleksja nad etyką troski jako ramą odpowiedzialnej pracy z wrażliwą spuścizną, repatriacją, pamięcią i relacjami z lokalnymi społecznościami. Tekst wkrótce ukaże się w Pracach Kulturoznawczych.
Panel wokół wystawy „Uwikłane” – dekolonizacja i trudne dziedzictwo
Jednym z kluczowych wydarzeń mijającego roku był zorganizowany przez nas wraz z Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego panel dyskusyjny w ramach Dolnośląskiego Festiwalu Nauki. Był on poświęcony wystawie „Uwikłane”, która stała się punktem wyjścia do pogłębionej rozmowy o losach wrocławskich kolekcji pozaeuropejskich oraz procesach tzw. „wewnętrznej dekolonizacji” w polskich instytucjach. Szczególne miejsce zajęła refleksja nad najbardziej problematycznymi i etycznie obciążonymi obiektami (m.in. szczątki ludzkie, obiekty powiązane z przemocą kolonialną i nazistowską), nad niewidzialnym dziedzictwem dawnych cmentarzy na Dolnym Śląsku oraz nad odpowiedzialnością muzeów i uczelni jako przestrzeni nie tylko archiwizacji, lecz także „terapii kulturowej”.
Współpraca z inicjatywą „Spod Ziemi Patrzy Breslau”
Wspieraliśmy lokalne działania terenowe związane z odnajdywaniem, dokumentowaniem i przywracaniem widzialności zapomnianych miejsc takich jak były niemiecki cmentarz ewangelicki przy ul. Krzyckiej we Wrocławiu, płyt nagrobnych i mikrohistorii miasta. Partnerstwo to, które będziemy kontynuować w 2026 roku łączy badania, aktywizm miejski i edukację publiczną.
Digitalizacja dziedzictwa i nowe formy dostępności
Rok 2025 przyniósł wyraźne wzmocnienie działań cyfrowych. We współpracy z Fundacją Akcelerator Obywatelki Spark rozwijaliśmy dokumentację dóbr kultury w technologii 3D (macewy 3D), pracę z archiwami cyfrowymi oraz formaty online – wystawy, webinary i publikacje dostępne szerokiemu gronu odbiorców. Digitalizacja stała się dla nas narzędziem ochrony materialnych śladów przeszłości, ale także platformą edukacyjną, umożliwiającą pracę z pamięcią w sposób inkluzywny, transnarodowy i dostępny dla osób, które nie mają bezpośredniego dostępu do miejsc pamięci.
Warsztaty antydyskryminacyjne w miejscach pamięci
Ważnym elementem działań edukacyjnych były warsztaty antydyskryminacyjne realizowane we współpracy z trenerami Fundacji EkoRozwoju. Program łączył refleksję nad mechanizmami uprzedzeń, stereotypów i zniekształceń poznawczych z bezpośrednim doświadczeniem pracy w przestrzeni miasta i miejscach pamięci. Warsztaty rozpoczynały się od ćwiczeń dotyczących tożsamości grupowej i dynamiki oceniania, a następnie przeniosły się w teren – na spacery badawczo-edukacyjne po dzielnicach Wrocławia, Krzykach i Nadodrzu – gdzie uczestnicy konfrontowali teorię z nieoczywistymi historiami przedwojennych mieszkańców oraz społeczności żydowskiej. Taki model pracy umożliwiał uczenie się poprzez doświadczenie i kontakt z materialnym oraz niematerialnym dziedzictwem miasta. Program był kierowany do szerokiego grona odbiorców: nauczycieli, edukatorów, aktywistów, seniorów, a także – pilotażowo – pracowników policji, co pozwalało testować potencjał warsztatów jako narzędzia budowania kompetencji międzykulturowych i odpowiedzialności instytucjonalnej.
Inicjatywy Stolpersteine, Akcja Żonkile oraz badania genealogiczne
Rok 2025 był także czasem konsekwentnego zaangażowania Fundacji w upamiętnianie ofiar Holokaustu i nazistowskich prześladowań – poprzez wsparcie w instalacji „potykaczy pamięci” oraz udział w ogólnopolskiej akcji społeczno-edukacyjnej Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Akcja Żonkile upamiętnia ofiary powstania w getcie warszawskim i co roku angażuje młodzież i wolontariuszy w całym kraju. Również badania genealogiczne dotyczące przedwojennych mieszkańców Breslau / Wrocławia od lat stanowią stały element naszej pracy. Łączymy kwerendy archiwalne oraz współpracę z potomkami dawnych mieszkańców miasta, aby przywracać imiona, biografie i relacje rodzinne. Traktujemy je jako ważny komponent odpowiedzialnej pracy z dziedzictwem oraz budowania transnarodowych relacji wokół historii miasta.
Film dokumentalny „Opiekunowie (nie)pamięci” – obecność UMF w debacie publicznej
Ważnym zwieńczeniem roku była premiera filmu dokumentalnego „Opiekunowie (nie)pamięci” w Szklarskiej Porębie. Film, realizowany z inicjatywy Dolnośląskiego Laboratorium Kultury działającego w Ośrodku Kultury i Sztuki we Wrocławiu (OKiS), we współpracy z OP ENHEIM oraz Niemiecko-Polską Fundacją Ochrony Zabytków Kultury, podejmuje temat współczesnych wyzwań pracy z wrażliwym dziedzictwem.
Twórcy uwzględnili w nim działania UMF związane z upamiętnieniem zniszczonego cmentarza żydowskiego przy ul. Gwarnej we Wrocławiu. Po wrocławskiej projekcji w OP ENHEIM dołączamy do rozmowy z ramienia Fundacji, współtworząc przestrzeń dialogu o odpowiedzialności, pamięci i długofalowej opiece nad dziedzictwem miasta i regionu. Film będzie udostępniony online w pierwszym kwartale 2026 roku.
DZIAŁANIA MIĘDZYNARODOWE
„Archiwum Krajobrazu” – innowacyjne badania, wystawa i upamiętnienia
Wyróżnikiem naszej aktywności międzynarodowej była współorganizacja w Belgii wystawy „Landscape Archive”, poświęconej mało znanemu wymiarowi Zagłady i jej długofalowych konsekwencji – rozproszonym w krajobrazie Polski miejscom pochówku ofiar, często nieoznaczonym i pozostającym poza oficjalną mapą pamięci. Ekspozycja pokazana w Brukseli oraz w Kazerne Dossin, Mechelen prezentowała wieloletnie działania Fundacji Zapomniane, która lokalizuje, dokumentuje, oznacza i upamiętnia te miejsca z poszanowaniem tradycji żydowskiej (halachy). „Landscape Archive” łączył praktykę artystyczną, badania terenowe i refleksję nad odpowiedzialnością instytucji wobec krajobrazu jako nośnika trudnej i wrażliwej pamięci. Projekt realizowany był we współpracy z Fundacją Zapomniane, Instytutem Polskim w Brukseli, Misją Norwegii przy UE, Muzeum Kazerne Dossin, CEJI – A Jewish Contribution to an Inclusive Europe, Centre Communautaire Laïc Juif – CCLJ. Wystawa stanowiła część programu Polskiej Prezydencji 2025 w Radzie UE i przyczyniła się do wzmacniania międzynarodowego dialogu na temat etycznych form upamiętniania, ochrony miejsc nieoczywistych oraz relacji między pamięcią, przestrzenią i sprawiedliwością.
Upamiętnienie cmentarzy żydowskich w Europie – wymiana doświadczeń
Kamieniem milowym w 2025 było międzynarodowe seminarium zorganizowane w Barcelonie, które zgromadziło profesjonalistów z Polski i Hiszpanii z dziedziny dziedzictwa, przedstawicieli instytucji publicznych, organizacji społeczeństwa obywatelskiego, badaczy, artystów i członków społeczności żydowskich. Seminarium łączyło działania terenowe i interwencje artystyczne na średniowiecznym cmentarzu żydowskim na Montjuïc w Barcelonie. Wydarzenie, zorganizowane przez partnerów Engaged Memory Consortium z Polski i Hiszpanii (w tym UMF), we współpracy z Konsulatem Generalnym RP w Barcelonie i Ministerstwem Spraw Zagranicznych RP, stworzyło platformę międzynarodowej wymiany doświadczeń w zakresie ochrony, dokumentacji i upamiętnienia cmentarzy żydowskich.
Zakończenie projektu MultiMemo (2023-2025)
Projekt finansowany przez UE został zwieńczony publikacją Playbooka, czyli narzędziownikiem studiów przypadków prezentujących dobre praktyki pracy z trudnym dziedzictwem. W ciągu dwóch lat wspólnie z partnerami zrealizowaliśmy 47 wydarzeń z udziałem ponad 5600 uczestników z 27 krajów, wzmacniając międzynarodową sieć wymiany wiedzy i doświadczeń.
Projekt SURVIVE – pamięć doświadczeń kobiet i dzieci z okresu II wojny światowej
W 2025 roku zostaliśmy zaproszeni do współpracy przy międzynarodowym projekcie SURVIVE (Stories of Women and Children’s Resilience in World War II) finansowanym przez UE, który na terenie Polski jest realizowany we współpracy z Fundacją Akcelerator Obywatelski Spark, Oddziałem Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu oraz Fundacją Brama Cukermana. Projekt koncentruje się na doświadczeniach kobiet i dzieci w czasie II wojny światowej oraz na sposobach ich obecności – lub nieobecności – w lokalnych narracjach pamięci. W jego ramach współorganizowaliśmy spacery miejskie „Z zapisków obozu dla Ausländerów — Festung Breslau oczami robotnic przymusowych” we Wrocławiu oraz “Rozstania. Spacer śladami matek i dzieci w czasie Zagłady” w Będzinie. Praca z przestrzenią miasta, świadectwami i relacjami historycznymi pozwalała przywracać widzialność doświadczeniom marginalizowanym w dominujących narracjach oraz uruchamiała refleksję nad tym, jak pamięć wojny funkcjonuje dziś w krajobrazie miejskim, edukacji i codziennych praktykach społecznych.
Transnarodowy projekt edukacyjny Remembrance in Dialogue
Byliśmy partnerami w polsko-niemiecko-ukraińskim projekcie oferującym serię szkoleń i wizyt terenowych dla nauczycieli i edukatorów z Niemiec, Polski i Ukrainy przygotowujących ich do roli multiplikatorów działań edukacyjnych związanych z pamięcią historyczną. Projekt był poświęcony upamiętnianiu Holokaustu w realiach trwającej wojny w Ukrainie. Współpracowaliśmy z Fundacją Zapomniane, FestivALT-em, Austausch e.V. oraz Insha Osvita dzięki finansowaniu z Fundacji EVZ oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych Republiki Federalnej Niemiec
Rzecznictwo i walka z antysemityzmem – kontekst krajowy i europejski
Fundacja aktywnie uczestniczyła w pracach nad Krajową Strategią przeciwdziałania antysemityzmowi i wspierania życia żydowskiego na lata 2025–2030, włączając się w proces konsultacji zorganizowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości RP. Strategia jest inspirowana unijnymi działaniami w tym zakresie oraz innych krajów członkowskich UE wdrażających swoje strategie krajowe. Wnosimy do tego procesu perspektywę wynikającą z wieloletniej pracy z dziedzictwem żydowskim, miejscami pamięci i (nie)pamięci, edukacją i działaniami terenowymi, łącząc refleksję akademicką z doświadczeniem operacyjnym. Nasze zaangażowanie koncentruje się nie tylko na reagowaniu na przejawy dyskryminacji, lecz także na budowaniu długofalowych mechanizmów prewencji: edukacji antydyskryminacyjnej, wzmacnianiu kompetencji instytucji kultury i edukacji, odpowiedzialnym zarządzaniu trudnym i wrażliwym dziedzictwem oraz tworzeniu bezpiecznych przestrzeni dialogu. Szczególną wagę przykładamy do tego, aby strategie publiczne uwzględniały wymiar lokalny, historyczny i relacyjny – pokazując, że przeciwdziałanie antysemityzmowi nie może ograniczać się do działań interwencyjnych, lecz powinno być integralną częścią polityk pamięci, edukacji obywatelskiej i budowania spójności społecznej.
2026 – Kierunki działań
W nadchodzącym roku planujemy:
- kontynuację pracy z dziedzictwem Wrocławia i Dolnego Śląska w ramach projektu ReActMem, w tym wydarzenia publiczne i spacery miejskie wokół dorobku żydowskich architektów
- uruchomienie wersji online wystawy “Odkładając rzeczy na miejsce. Żydowscy Breslauerzy i ich przedmioty” (premiera strony w lutym),
- rozwijanie projektu „zielonych upamiętnień” dla terenu zniszczonego cmentarza żydowskiego przy ul. Gwarnej (dawna Claassenstrasse) – jako długofalowego procesu łączącego pamięć, ekologię i odpowiedzialne projektowanie przestrzeni. Planowane są działania badawcze, spacery eksperckie z udziałem architektów krajobrazu i specjalistów od prawa żydowskiego (halachy), warsztaty interdyscyplinarne dla studentów, a także planowanie interwencji artystyczno-krajobrazowej. Zielone upamiętnienie traktujemy nie jako jednorazową instalację, lecz jako „żywy krajobraz pamięci”, wymagający opieki, edukacji i stałego dialogu z użytkownikami przestrzeni.
- dalszy rozwój współpracy przy upamiętnieniu cmentarza przy ul. Krzyckiej we Wrocławiu (grant od Erika-Simon-Stiftung),
- rozwój narzędzi cyfrowych i publikacji (w tym udostępnianie efektów prac online),
- kontynuację cyklu webinarów jako stałej platformy międzynarodowej debaty o kulturach pamięci,
- wzmacnianie programów edukacyjnych i antydyskryminacyjnych dla różnych grup społecznych,
- prowadzenie badań genealogicznych.
